اختلالات بویایی‌

ریشه‌ اختلالات‌ بویایی‌ را می‌توان‌ دراختلالات‌ شیمیایی‌ ـ عصبی‌ جست‌وجو کرد. اختلالات‌بویایی‌ ممکن‌ است‌ سبب‌ ناتوانی‌ جدی‌ فرد شوند.

برای‌ این‌ که‌ تحریک‌ بویایی‌ صورت‌ گیرد، باید ماده‌ای‌بودار وارد حفره‌ بینی‌ شود و به‌ سطح‌ گیرنده‌ اپی‌تلیوم‌بویایی‌ برسد که‌ در ناحیه‌ فوقانی‌ حفره‌ بینی‌ در امتدادشاخک‌ فوقانی‌، صفحه‌ غربالی‌ و قسمت‌ فوقانی‌ تیغه‌ بینی‌قرار دارد. این‌ اپی‌تلیوم‌ چهار نوع‌ سلول‌ اصلی‌ دارد. گیرنده‌های‌ مژک‌دار بویایی‌، نورون‌هایی‌ دو قطبی‌ با برآمدگی‌چماقی‌ شکل‌ هستند که‌ مژک‌ها را در بر می‌گیرند. در این‌جاست‌ که‌ هدایت‌ واقعی‌ از میان‌ گیرنده‌ پروتئینی‌ متصل‌شده‌ به‌ غشاء صورت‌ می‌گیرد. سلول‌های‌ حاوی‌ میکروویلی‌، نوع‌ دیگری‌ از گیرنده‌های‌ بویایی‌ هستند. سلول‌های‌ محافظ یا پشتیبان‌، سلول‌های‌ گیرنده‌ را احاطه‌ می‌کنند و عملکرد تغذیه‌ای‌ و ترشحی‌ دارند. سلول‌های‌ بازال‌ نزدیک‌ غشای‌پایه‌ هستند و به‌ منزله‌ سلول‌های‌ بنیادی‌ در تجدیدسلول‌های‌ پیر گیرنده‌ و پشتیبان‌ ایفای‌ نقش‌ می‌کنند. هنگامی‌ که‌ سلول‌ گیرنده‌ تحریک‌ شد، اطلاعات‌ بویایی‌ ازطریق‌ عصب‌ بویایی‌ (عصب‌ مغزی اول) به‌ پیاز بویایی‌ که‌ درآنجا اطلاعات‌ پردازش‌ و اصلاح‌ می‌شوند، انتقال‌ می‌یابند. سپس‌ اطلاعات‌ از طریق‌ مسیر بویایی‌ به‌ طرف‌ آمیگدال‌ وقشر پرپیریفرم‌ که‌ به‌ نظر می‌آید مکان‌هایی‌ در جهت‌ درک‌ارادی‌ بو هستند، به‌ مغز می‌رسند. اگر ماده‌ بودار بوی‌ تندی‌داشته‌ باشد (موادی‌ مانند سرکه‌ یا محلول‌ آمونیاک‌)، توسط پایانه‌های‌ عصب‌ تری‌ژمینال‌ در حفره‌ بینی‌ دریافت‌ می‌شود.

اختلال‌ عملکرد بویایی‌ را می‌توان‌ به‌ ۴ دسته‌ تقسیم‌کرد. آنوسمی، از دست‌ دادن‌ کامل‌حس‌ بویایی‌ است‌ یا ناتوانی‌ در شناسایی‌ هر گونه‌ حس‌ کیفی‌ بو. پاروسمی آسیب‌ یا سوء تعبیر حس‌ بویایی‌ است، احساس‌ بوی‌ناخوشایند در صورت‌ نبود بوی‌ بد یا در صورت‌ وجود بوی‌ به‌طور طبیعی‌ خوشایند. هیپوسمی کاهش حس‌ بویایی‌است‌. هیپروسمی حساسیت‌ افزایش‌ یافته‌ نسبت‌ به‌ همه‌ بوهاست‌.

اختلالات‌ بویایی‌ ممکن‌ است‌ هدایتی‌ یا حسی‌ ـ عصبی‌ باشد. اختلالات‌ بویایی‌ هدایتی‌ در اثر هر روندی‌ که‌سبب‌ انسداد بینی‌ شود ـ تا حدی‌ که‌ مولکول‌های‌ ماده‌ بودارنتوانند به‌ اپی‌تلیوم‌ بویایی‌ برسند ـ ایجاد می‌شود. این‌انسداد می‌تواند نتیجه‌ التهاب‌، ضربه‌، آنومالی‌های‌ تکاملی‌یا نئوپلازی‌ باشد. علل‌ شایع‌ شامل‌ عفونت‌های‌ دستگاه‌تنفسی‌ فوقانی‌، رینیت‌، پولیپ‌های‌ بینی‌ و بیماری‌های‌سینوس‌های‌ پارانازال‌ هستند که‌ همه‌ این‌ها موجب‌ ادم‌مخاطی‌، التهاب‌ و تغییر خواص‌ طبیعی‌ مخاط و جریان‌ آن‌می‌شوند.

انحراف‌ تیغه بینی‌، ضربه‌های‌ وارده‌ به‌ بینی‌ وتغییرات‌ ساختاری‌ پس‌ از جراحی‌ می‌توانند سبب‌ اختلال‌هدایتی‌ شوند. تومورهای‌ خوش‌خیم‌ و بدخیم‌ سینوس‌ها یا نازوفارنکس‌ (پاپیلوم‌ وارونه‌، اسکواموس‌ سل‌ کارسینوما استزیونوروبلاستوما) می‌توانند سبب‌ تخریب‌ مستقیم‌اپی‌تلیوم‌ عصبی‌ یا انسداد بینی‌ شوند.

ضایعات‌ حسی‌ ـ عصبی‌ بویایی‌ در اثر روندهایی‌ به‌ وجودمی‌آیند که‌ مستقیما روی‌ اپی‌تلیوم‌ عصبی‌ بویایی‌ یا مسیرهای‌ مرکزی‌ بویایی‌ اثر می‌گذارند و در آن‌ها اختلال‌ایجاد می‌کنند. شایع‌ترین‌ عامل‌ در این‌ دسته‌ اختلالات‌عملکردی‌ پس‌ از ورود ویروس‌ است‌. از دست‌ رفتن‌ کامل‌ یا نسبی‌ سلول‌های‌ گیرنده‌ بویایی ممکن‌ است‌ به‌ دنبال‌عفونت‌های‌ ویروسی‌ که‌ به‌ نورون‌های‌ بویایی‌ حمله‌ می‌کنند، نظیر ویروس‌ آنفلوانزا پدیدار شود.

 ضربه‌های‌ وارده‌ به‌ سر دومین‌ علت‌ شایع‌ اختلالات‌ عملکردی‌ حسی‌ ـ عصبی‌ است‌ (با بروز ۵-۷ درصدآنوسمی‌ پس‌ از وارد آمدن‌ضربه‌ به‌ سر). مکانیسم‌ آسیب‌، قطع‌ رشته‌های‌ بویایی‌ درطول صفحه‌ غربالی‌، به‌ همراه‌ دژنراسیون‌ عصبی‌ رتروگراداست‌. تومورهای‌ لوب‌ فرونتال‌ می‌توانند آنوسمی‌ وآتروفی‌ عصب‌ اپتیک‌ همان‌ طرف‌ به‌ همراه‌ ادم‌ پاپی‌ سمت‌مقابل‌ را ایجاد کنند که‌ به‌ سندرم‌ فوستر ـ کندی معروف ‌است‌. داروها و موادی‌ که‌ می‌توانند روی‌ بویایی‌ اثر گذارند شامل‌ داروهای‌ ضد نئوپلاسم‌ (متوتروکسات‌)، مواد مخدر، سایمتیدین‌، لوودوپا، کورتیکواستروئیدها، متی‌مازول‌ وآنتی‌بیوتیک‌ها (ماکرولیدها، تتراسایکلین‌ها وآمینوگلیکوزیدها) هستند.

برای مطالعه " تشخیص و درمان اختلالات بویایی‌ " روی لینک کلیک کنید .